Zapylanie to jeden z najważniejszych procesów zachodzących w przyrodzie. Dzięki przenoszeniu pyłku między kwiatami rośliny mogą wytwarzać nasiona, rozmnażać się i owocować. Aż około 87 proc. gatunków roślin okrytonasiennych korzysta przy tym z pomocy zwierząt, a szczególnie ważną rolę odgrywają owady [1]. To właśnie one mają wpływ na plonowanie większości gatunków roślin uprawnych, w tym wielu owoców, warzyw i roślin paszowych.
Gdy myślimy o zapylaniu, przed oczami staje nam zazwyczaj pszczoła miodna. Ich budowa ciała jest znakomicie przystosowana do zbierania i przenoszenia pyłku. Jednak od 25 proc. do nawet 50 proc. odwiedzin na kwiatach to zasługa innych owadów - dzikich pszczół samotnic, motyli, chrząszczy, os, a także bzygów, muchówek i mrówek [2].
Owady zapylające to nie tylko pszczoły
Choć w Polsce żyje wiele gatunków dzikich pszczół, to właśnie pszczoła miodna najczęściej kojarzy nam się z zapylaniem kwiatów i roślin uprawnych. Jest najbardziej rozpoznawalną przedstawicielką zapylaczy, ale warto pamiętać, że w tej ważnej pracy pomagają jej setki innych owadów. Pszczoła miodna stanowi zaledwie ułamek ogromnej rodziny owadów odpowiadających za ciągłość życia na Ziemi. W samej Polsce żyje niemal pięćset gatunków z rodziny pszczołowatych, z czego zdecydowana większość to pszczoły dzikie. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują samotnice, takie jak murarki żyjące w pustych łodygach roślin czy lepiarki wykopujące podziemne gniazda. W przeciwieństwie do pszczoły miodnej nie tworzą one wielkich rojów, nie produkują miodu i z reguły są całkowicie nieagresywne.
Poza pszczołami niezastąpioną rolę w ekosystemie odgrywają trzmiele, motyle, chrząszcze, bzygi, a nawet muchówki i mrówki. Dzikie owady zapylające bywają nierzadko bardziej wydajne od pszczół miodnych. Są bowiem od nich mniej wybredne, a co mniejsze, potrafią dostać się do nektaru kwiatów, które dla zwykłych pszczół są niedostępne. Co więcej, obfitość i jakość plonów drastycznie rośnie, gdy kwiaty odwiedzane są przez różnorodne gatunki owadów.
Poznajmy bliżej kilka z nich:
- Muchówki, takie jak bzygi czy bujanki, również są ważnymi zapylaczami. Dorosłe osobniki odwiedzają kwiaty w poszukiwaniu nektaru i pyłku. Szczególnie dobrze radzą sobie tam, gdzie pszczoły i motyle pojawiają się rzadziej, czyli w miejscach chłodnych, wilgotnych i zacienionych.
- Chrząszcze odwiedzają kwiaty przede wszystkim w poszukiwaniu pyłku, nektaru i innych jadalnych części rośliny. Przemieszczając się między kwiatami, przy okazji przenoszą pyłek, choć robią to mniej skutecznie niż pszczoły. Szczególnie chętnie wybierają kwiaty o mocnym, owocowym zapachu i kremowej lub zielonkawej barwie.
- Motyle stanowią ważne uzupełnienie świata zapylaczy. Odwiedzając kwiaty w poszukiwaniu nektaru, przy okazji przenoszą pyłek, który osadza się na ich ciele. Dzięki długiej ssawce potrafią sięgać do nektaru ukrytego głęboko w kwiatach, niedostępnego dla wielu innych owadów. Są też bardzo mobilne i przemieszczają się na większe odległości, dzięki czemu mogą pomagać w zapylaniu roślin rosnących daleko od siebie.
Jak stworzyć przestrzeń przyjazną zapylaczom?
Wspierając ochronę owadów, warto zadziałać również na własnym podwórku, balkonie czy w ogródku działkowym. Zamiast idealnie przystrzyżonego trawnika, który dla owadów stanowi jedynie "zieloną pustynię", wystarczy wprowadzić kilka prostych zmian.
Przede wszystkim od wiosny do jesieni, wysiewając rodzime łąki kwietne na przykład z gotowych już mieszanek oraz zioła, takie jak oregano, szałwia, tymianek czy facelia, dzięki czemu w ogrodzie stale będą kwitnąć rośliny dostarczające nektaru i pyłku. Zioła będą też piękną ozdobą domowych balkonów i apetycznym dodatkiem do potraw. Zwracaj przy tym uwagę, by unikać kwiatów pełnych (flore pleno) - te ozdobne odmiany o gęstych płatkach często nie produkują pyłku lub uniemożliwiają owadom dostęp do wnętrza pąka.
Warto też zadbać o odpowiednie schronienia i miejsca do rozrodu dla owadów. Pszczoły samotnice z chęcią zamieszkają w pustych łodygach wyschniętych roślin, stertach gałęzi lub liści. Postawienie w ogrodzie zbudowanego własnoręcznie domku dla owadów może stanowić jego ciekawy element wizualny, a przy okazji być bezpiecznym dla owadów miejscem do zakładania gniazd, składania jaj i zimowania. Pomocna będzie także mniejsza częstotliwość koszenia i grabienia. Pozostawienie chociażby fragmentu dzikiego ogrodu z opadłymi liśćmi i spróchniałym drewnem da schronienie setkom gatunków dzikich zapylaczy (docenią je też jeże).
Jeśli nie masz własnego skrawka zieleni, czy balkonu zapylacze możesz również wesprzeć, biorąc udział w 13. edycji akcji "Adoptuj Pszczołę". Wchodząc na adoptujpszczole.pl i decydując się na wirtualną adopcję, można wesprzeć ochronę zapylaczy na większą, systemową skalę, m.in. działania na rzecz tworzenia dla nich bezpiecznego środowiska, wolnego od toksycznych pestycydów. Adoptuj Pszczołę to jedna z największych i najdłużej działających w Polsce inicjatyw poświęconych ochronie owadów zapylających, którą każdego roku wspierają tysiące osób. To ważne, bo od pracy zapylaczy zależy ponad jedna trzecia żywności trafiającej na nasze talerze. Troszcząc się o nie dziś, dbamy również o naszą przyszłość.
[1] https://www.fao.org/pollination/about
[2] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4711867
Materiał promocyjny marki Fundacji Greenpeace Polska.